BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG – TIẾP CẬN DƯỚI GÓC NHÌN LÝ LUẬN LUẬT HỌC

     Trong cấu trúc của một nhà nước pháp quyền, pháp luật không chỉ là công cụ điều chỉnh hành vi mà còn là cơ chế bảo đảm các giá trị nền tảng của xã hội, trong đó có quyền con người và quyền công dân. Đặc biệt, trong lĩnh vực giáo dục – một thiết chế xã hội có chức năng hình thành nhân cách và ý thức pháp luật – vai trò của pháp luật càng trở nên rõ nét. Trong bối cảnh đó, bạo lực học đường không thể chỉ được nhìn nhận như một hiện tượng xã hội mang tính lệch chuẩn, mà cần được phân tích như một dạng hành vi xâm phạm các quan hệ pháp luật được bảo vệ, đặc biệt là quan hệ nhân thân và trật tự công cộng. Việc tiếp cận vấn đề này dưới góc nhìn lý luận luật học cho phép làm rõ bản chất pháp lý của hành vi, cơ chế phát sinh trách nhiệm và giới hạn can thiệp của pháp luật.

Hình ảnh mang tính chất minh họa

     Từ phương diện khái niệm, bạo lực học đường có thể được xác định là hành vi trái pháp luật xâm phạm đến các quyền nhân thân cơ bản của người học, bao gồm quyền được bảo vệ về tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm – những quyền được ghi nhận trong Hiến pháp và được cụ thể hóa trong Bộ luật Dân sự năm 2015. Theo quy định tại khoản 5 Điều 2 Nghị định số 80/2017/NĐ-CP, bạo lực học đường bao gồm các hành vi xâm hại thân thể, xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc gây tổn hại về tinh thần của người học trong môi trường giáo dục. Dưới góc độ lý luận, đây là dạng hành vi vi phạm pháp luật có thể phát sinh trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự tùy thuộc vào mức độ nguy hiểm cho xã hội.

     Điểm đáng chú ý là hành vi bạo lực học đường không chỉ xâm hại lợi ích cá nhân mà còn tác động trực tiếp đến trật tự công cộng trong môi trường giáo dục. Khác với các quan hệ xã hội thông thường, môi trường học đường là không gian có tính chuẩn mực cao, nơi pháp luật và đạo đức cùng tham gia điều chỉnh hành vi. Do đó, mọi hành vi bạo lực xảy ra trong môi trường này không chỉ là vi phạm cá biệt mà còn có nguy cơ làm suy giảm chức năng giáo dục của nhà trường, từ đó ảnh hưởng đến trật tự xã hội nói chung.

     Cơ sở phát sinh trách nhiệm pháp lý đối với hành vi bạo lực học đường cần được xem xét trên nền tảng lý luận chung về trách nhiệm pháp lý, đặc biệt là trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Theo quy định tại Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015, người nào có hành vi xâm phạm đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường. Trách nhiệm này chỉ phát sinh khi hội đủ các yếu tố: có thiệt hại thực tế, có hành vi trái pháp luật, có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại, và có lỗi của chủ thể gây thiệt hại. Trong đó, yếu tố lỗi giữ vai trò trung tâm trong việc xác định trách nhiệm, đồng thời là tiêu chí phân định nghĩa vụ giữa các chủ thể có liên quan.

     Trong trường hợp chủ thể thực hiện hành vi là người chưa thành niên, lý luận luật học đặt ra cơ chế chuyển giao trách nhiệm từ chủ thể gây thiệt hại sang chủ thể có nghĩa vụ quản lý, giám sát. Điều này được thể chế hóa tại Điều 586 Bộ luật Dân sự năm 2015, theo đó người chưa đủ mười lăm tuổi gây thiệt hại thì cha mẹ phải bồi thường; đối với người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi, nếu không có tài sản để bồi thường thì cha mẹ phải thực hiện nghĩa vụ này. Quy định này phản ánh nguyên tắc kết hợp giữa trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm giám hộ, đồng thời thể hiện tính nhân đạo của pháp luật khi xét đến hạn chế về năng lực nhận thức và điều khiển hành vi của người chưa thành niên.

     Tuy nhiên, cơ chế chuyển giao trách nhiệm này không mang tính tuyệt đối. Trong những trường hợp cụ thể, trách nhiệm pháp lý có thể được phân bổ giữa nhiều chủ thể khác nhau nếu có căn cứ xác định lỗi. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong môi trường học đường, nơi tồn tại nhiều chủ thể cùng tham gia vào quá trình quản lý, giáo dục và giám sát.

     Trong bối cảnh đó, nhà trường được xác định là một thiết chế có nghĩa vụ pháp lý đặc thù. Theo Điều 599 Bộ luật Dân sự năm 2015, pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, với chức năng quản lý học sinh trong thời gian học tập, nhà trường có nghĩa vụ bảo đảm an toàn cho người học. Tuy nhiên, việc xác lập trách nhiệm bồi thường của nhà trường không thể được suy đoán một cách mặc nhiên, mà phải dựa trên nguyên tắc xác định lỗi. Chỉ trong trường hợp nhà trường không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ quản lý, giám sát – ví dụ như không phát hiện, ngăn chặn kịp thời các hành vi có nguy cơ gây bạo lực – thì mới phát sinh trách nhiệm pháp lý.

     Đáng chú ý, trong những tình huống nhà trường “biết hoặc phải biết” về nguy cơ xảy ra bạo lực nhưng không có biện pháp can thiệp phù hợp, yếu tố lỗi được xác định dưới dạng lỗi vô ý do cẩu thả hoặc thiếu trách nhiệm. Khi đó, trách nhiệm của nhà trường không thay thế mà tồn tại song song với trách nhiệm của người gây thiệt hại và gia đình của họ. Đây chính là cơ sở lý luận của chế định trách nhiệm liên đới được quy định tại Điều 587 Bộ luật Dân sự năm 2015, theo đó nhiều chủ thể cùng phải chịu trách nhiệm đối với một thiệt hại, nhằm bảo đảm tối đa quyền lợi của người bị xâm hại.

     Từ phương diện hệ quả pháp lý, việc áp dụng trách nhiệm liên đới không chỉ mang ý nghĩa bù đắp thiệt hại mà còn thể hiện chức năng phòng ngừa và răn đe của pháp luật. Nó buộc các chủ thể có nghĩa vụ liên quan phải nâng cao ý thức trách nhiệm trong quản lý và kiểm soát hành vi, đặc biệt trong môi trường có tính chất giáo dục và định hướng như nhà trường. Đồng thời, cơ chế này cũng góp phần khắc phục hạn chế của việc chỉ quy trách nhiệm cho chủ thể trực tiếp gây thiệt hại trong những trường hợp năng lực chịu trách nhiệm còn hạn chế.

     Ở bình diện rộng hơn, bạo lực học đường đặt ra yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng tăng cường tính dự phòng. Thực tiễn quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã xây dựng các khuôn khổ pháp lý chuyên biệt nhằm phòng, chống bạo lực học đường, như Nhật Bản với Luật phòng chống bắt nạt năm 2013 hay Phần Lan với mô hình KiVa có sự kết hợp giữa phòng ngừa, can thiệp và giám sát. Theo các nghiên cứu của UNESCO, khoảng một phần ba học sinh trên thế giới từng bị bạo lực ít nhất một lần trong năm, cho thấy tính chất phổ biến và nghiêm trọng của vấn đề này. Tuy nhiên, hiện chỉ có một số lượng hạn chế quốc gia xây dựng được khung pháp lý toàn diện, điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện pháp luật ở các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam.

     Trong bối cảnh đó, pháp luật Việt Nam cần được hoàn thiện theo hướng không chỉ tập trung vào chế tài xử lý mà còn chú trọng đến cơ chế phòng ngừa. Điều này bao gồm việc thiết lập các nghĩa vụ pháp lý cụ thể về phát hiện sớm, can thiệp kịp thời và hỗ trợ nạn nhân, đồng thời mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với các hành vi bạo lực trên không gian mạng – một dạng thức đang gia tăng nhanh chóng nhưng chưa được điều chỉnh đầy đủ.      Tóm lại, dưới góc nhìn lý luận luật học, bạo lực học đường là một dạng vi phạm pháp luật có cấu trúc phức hợp, liên quan đến nhiều chủ thể và nhiều loại trách nhiệm pháp lý. Việc xác định trách nhiệm không thể dựa trên cảm tính hay suy đoán, mà phải tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc về lỗi, quan hệ nhân quả và nghĩa vụ pháp lý. Chỉ khi làm rõ được những yếu tố này, pháp luật mới thực sự phát huy vai trò điều chỉnh và bảo vệ, đồng thời góp phần định hướng hành vi xã hội theo các chuẩn mực tiến bộ, từ đó xây dựng một môi trường giáo dục an toàn, công bằng và bền vững. Bài chi tiết số 2