MỘT HÀNH VI HAY HAI TỘI DANH? RANH GIỚI GIỮA TRỘM CẮP TÀI SẢN VÀ HỦY HOẠI TÀI SẢN

      Một hành vi hay hai tội danh? Tiêu chí phân định trách nhiệm hình sự giữa tội trộm cắp tài sản và tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản trong trường hợp có hành vi phá hoại nhằm chiếm đoạt"

Hình ảnh mang tính chất minh họa

      Trong thực tiễn áp dụng Bộ luật Hình sự 2015, các trường hợp người thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản đồng thời có tác động vật lý làm hư hỏng tài sản diễn ra khá phổ biến, đặc biệt trong các tình huống như phá khóa, cắt két sắt, đập cửa hoặc phá vỡ các thiết bị bảo vệ tài sản. Vấn đề pháp lý cốt lõi đặt ra không nằm ở việc có hay không tồn tại hành vi phá hoại, mà ở chỗ phải xác định chính xác bản chất pháp lý của hành vi này: liệu đó là một hành vi độc lập cấu thành tội phạm riêng, hay chỉ là phương tiện tất yếu bị hấp thụ trong hành vi chiếm đoạt.

      Việc phân định không chính xác sẽ dẫn đến hai hệ quả trái chiều nhưng đều sai lệch: muốn xử lý trùng lặp một hành vi dưới hai tội danh khác nhau, muốn bỏ lọt trách nhiệm hình sự đối với hành vi có tính chất độc lập. Do đó, cần đặt việc đánh giá trong mối quan hệ hữu cơ giữa hai quy định là Điều 173 Bộ luật Hình sự 2015 và Điều 178 Bộ luật Hình sự 2015, trên nền tảng nguyên tắc lý luận về “hấp thụ hành vi” trong cấu thành tội phạm.

      Mặc dù pháp luật hình sự Việt Nam không quy định trực tiếp nguyên tắc này bằng thuật ngữ cụ thể, nhưng trong lý luận và thực tiễn xét xử, có thể khẳng định rằng khi một hành vi chỉ đóng vai trò là phương tiện trực tiếp, tất yếu để thực hiện một tội phạm khác thì nó không tồn tại với tư cách là một tội phạm độc lập. Áp dụng vào trường hợp đang xét, nếu hành vi làm hư hỏng tài sản chỉ nhằm mục đích duy nhất là mở đường cho việc chiếm đoạt và không mang tính độc lập về ý chí cũng như hậu quả, thì hành vi này bị hấp thụ trong cấu thành của tội trộm cắp tài sản và không làm phát sinh thêm trách nhiệm hình sự theo một tội danh khác.

      Để xác định ranh giới này, trước hết cần xem xét yếu tố mục đích của hành vi. Nếu toàn bộ chuỗi hành vi của người phạm tội chỉ hướng đến việc chiếm đoạt tài sản, thì mọi tác động vật lý lên tài sản, kể cả việc gây hư hỏng, đều mang tính công cụ phục vụ cho mục đích đó. Trong trường hợp này, không thể tách riêng một “ý chí phá hoại” để cấu thành tội theo Điều 178 Bộ luật Hình sự 2015. Ngược lại, chỉ khi có căn cứ chứng minh rằng người thực hiện hành vi không chỉ nhằm chiếm đoạt mà còn hướng tới việc gây thiệt hại tài sản như một mục tiêu độc lập, thì khi đó mới có cơ sở xem xét tách tội.

      Tiếp theo, cần đánh giá tính tất yếu của hành vi phá hoại trong phương thức thực hiện tội phạm. Trong nhiều trường hợp, đặc biệt là khi tài sản được bảo vệ bằng các phương tiện an ninh như két sắt, khóa, cửa kiên cố, việc phá vỡ các thiết bị này là điều kiện thực tế không thể thiếu để tiếp cận tài sản. Khi đó, thiệt hại phát sinh là hệ quả tất yếu của phương thức chiếm đoạt, nằm trong “logic vận hành” của hành vi trộm cắp. Việc dựa đơn thuần vào giá trị thiệt hại để tách tội là không có cơ sở, bởi lẽ giá trị lớn hay nhỏ không phản ánh bản chất độc lập của hành vi, mà chỉ phản ánh mức độ hậu quả.

      Yếu tố lỗi cũng giữ vai trò quyết định. Để cấu thành tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản, cần phải chứng minh được lỗi cố ý trực tiếp đối với hậu quả thiệt hại. Trong khi đó, ở các trường hợp phá hoại nhằm chiếm đoạt, người phạm tội thường chỉ nhận thức và mong muốn chiếm đoạt tài sản, còn thiệt hại đối với tài sản bị tác động chỉ là hệ quả tất yếu, không phải mục tiêu hướng tới. Nếu không chứng minh được sự tồn tại của một lỗi độc lập đối với hậu quả này, thì việc truy cứu trách nhiệm hình sự thêm về Điều 178 Bộ luật Hình sự 2015 là thiếu căn cứ. Một khía cạnh quan trọng khác là diễn biến và thời điểm của hành vi. Nếu hành vi phá hoại xảy ra trước hoặc đồng thời với hành vi chiếm đoạt, nhằm mục đích tiếp cận tài sản, thì về nguyên tắc nó mang tính phụ thuộc. Tuy nhiên, nếu hành vi hủy hoại xảy ra sau khi việc chiếm đoạt đã hoàn tất, đặc biệt trong các trường hợp nhằm che giấu hành vi phạm tội, trả thù hoặc gây thiệt hại thêm, thì khi đó hành vi này đã tách khỏi mục đích chiếm đoạt ban đầu và có khả năng cấu thành một tội phạm độc lập.

      Áp dụng vào trường hợp điển hình như phá két sắt để lấy tài sản, cần thận trọng đánh giá toàn diện các yếu tố nêu trên. Nếu việc phá két là phương thức duy nhất hoặc hợp lý để tiếp cận tài sản bên trong, người phạm tội không có ý thức gây thiệt hại riêng biệt và thiệt hại phát sinh là hệ quả không thể tránh khỏi, thì hành vi này phải được coi là bị hấp thụ trong tội trộm cắp tài sản theo Điều 173 Bộ luật Hình sự 2015. Ngược lại, nếu có căn cứ cho thấy hành vi phá hoại vượt ra ngoài nhu cầu cần thiết, gắn với ý chí độc lập và gây ra thiệt hại không còn liên hệ trực tiếp với việc chiếm đoạt, thì khi đó người phạm tội có thể phải chịu trách nhiệm về nhiều tội danh, và việc quyết định hình phạt được thực hiện theo quy định tại Điều 55 Bộ luật Hình sự 2015.

      Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, tiêu chí mang tính quyết định trong việc phân định giữa hai tội danh không nằm ở hình thức biểu hiện của hành vi phá hoại, mà ở mức độ độc lập về mặt pháp lý của hành vi này trong mối quan hệ với hành vi chiếm đoạt. Chỉ khi hành vi hủy hoại tài sản có thể đứng vững như một hành vi xâm phạm độc lập, với mục đích, lỗi và hậu quả riêng biệt, thì mới có cơ sở để định tội danh riêng.

      Trong phần lớn các trường hợp còn lại, việc coi hành vi này là bị hấp thụ trong tội trộm cắp tài sản không chỉ phù hợp với bản chất pháp lý của hành vi, mà còn bảo đảm nguyên tắc xử lý đúng người, đúng tội, tránh tình trạng mở rộng trách nhiệm hình sự một cách không cần thiết.