SỰ CHUYỂN HÓA Ý CHÍ PHẠM TỘI VÀ HỆ QUẢ TRONG ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI HÀNH VI XÂM PHẠM TÍNH MẠNG GẮN VỚI CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN

      Trong thực tiễn áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015, việc định tội danh đối với các hành vi vừa xâm phạm tính mạng, vừa gắn với mục đích chiếm đoạt tài sản luôn là một trong những vấn đề phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ sai sót cao. Khó khăn này không chỉ xuất phát từ tính đa dạng, phức tạp của hành vi khách quan mà còn từ đặc điểm nội tại của yếu tố chủ quan – cụ thể là ý chí phạm tội – vốn không mang tính bất biến, mà có thể vận động, chuyển hóa trong suốt quá trình thực hiện hành vi.

Hình ảnh mang tính chất minh họa

            Chính vì vậy, nếu chỉ dựa vào hậu quả cuối cùng (nạn nhân tử vong) hoặc đơn thuần căn cứ vào mục đích ban đầu của người thực hiện hành vi để định tội danh, thì rất dễ dẫn đến việc đánh giá sai lệch bản chất pháp lý của vụ án. Cách tiếp cận hợp lý hơn đòi hỏi phải đặt trọng tâm vào việc xác định “ý chí thực tế chi phối hành vi” tại từng thời điểm diễn biến của hành vi phạm tội.

      Trước hết, nguyên tắc cốt lõi trong định tội đối với nhóm hành vi này là phải làm rõ: hành vi tước đoạt tính mạng là mục đích độc lập, hay chỉ là phương tiện nhằm thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản; và trong trường hợp ban đầu chỉ là phương tiện, liệu có xảy ra sự chuyển hóa về ý chí để biến nó thành mục đích độc lập hay không.

      Trong trường hợp thứ nhất, khi hành vi gây tổn hại sức khỏe, tính mạng chỉ đóng vai trò là phương tiện và chưa có sự chuyển hóa về ý chí, có thể xác định rằng ngay từ đầu, người phạm tội hướng đến mục tiêu chiếm đoạt tài sản. Việc sử dụng vũ lực, kể cả khi dẫn đến hậu quả chết người, chỉ nhằm khống chế nạn nhân, loại bỏ sự chống cự hoặc tạo điều kiện thuận lợi cho việc chiếm đoạt. Trong tình huống này, ý chí chiếm đoạt tài sản vẫn là yếu tố chi phối xuyên suốt toàn bộ hành vi. Hành vi tước đoạt tính mạng chưa tách ra thành một mục đích độc lập về mặt chủ quan. Do đó, về mặt pháp lý, không đặt ra việc truy cứu thêm trách nhiệm hình sự về tội “Giết người”, mà hành vi được định danh là “Cướp tài sản” với tình tiết định khung tăng nặng là “làm chết người”.

      Tuy nhiên, vấn đề trở nên phức tạp hơn trong trường hợp có sự chuyển hóa ý chí trong quá trình phạm tội. Đây là “vùng xám” điển hình trong thực tiễn xét xử, nơi mà ranh giới giữa một tội danh và nhiều tội danh trở nên mong manh. Ban đầu, người phạm tội có thể chỉ nhằm chiếm đoạt tài sản, nhưng trong quá trình thực hiện, do diễn biến tình huống hoặc do sự gia tăng về mức độ bạo lực, ý chí tước đoạt tính mạng có thể phát sinh và trở thành mục đích độc lập.

      Chẳng hạn, trong tình huống người phạm tội sử dụng dao để cướp tài sản và đâm nhiều nhát vào nạn nhân, việc đánh giá không thể dừng lại ở số lượng vết thương hay hậu quả chết người. Nếu hành vi đâm xảy ra trong bối cảnh nạn nhân chống cự quyết liệt, và mục đích của người phạm tội là nhanh chóng khống chế để thực hiện việc chiếm đoạt, không có dấu hiệu truy sát đến cùng, thì việc sử dụng vũ lực với cường độ cao vẫn có thể được xem là chưa vượt quá phạm vi của mục đích chiếm đoạt. Trong trường hợp này, tội danh vẫn được xác định là “Cướp tài sản”.

      Ngược lại, nếu xuất hiện các dấu hiệu cho thấy hành vi tấn công mang tính dồn dập, liên tục ngay cả khi nạn nhân đã mất khả năng chống cự; hoặc việc tấn công tập trung vào các vùng trọng yếu với mức độ quyết liệt vượt xa yêu cầu cần thiết để chiếm đoạt tài sản; hoặc có biểu hiện truy sát, triệt hạ nạn nhân, thì có cơ sở để xác định rằng ý chí tước đoạt tính mạng đã được hình thành như một mục đích độc lập. Khi đó, hành vi không còn đơn thuần là phương tiện phục vụ cho việc chiếm đoạt, mà đã chuyển hóa thành một hành vi phạm tội riêng biệt. Hệ quả pháp lý là người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự về hai tội: “Giết người” và “Cướp tài sản”, theo nguyên tắc phạm nhiều tội.

      Một trường hợp khác cần được phân biệt rõ là khi hành vi giết người mang tính độc lập ngay từ đầu. Nếu động cơ tước đoạt tính mạng xuất phát từ mâu thuẫn cá nhân, thù tức hoặc các nguyên nhân khác không liên quan đến việc chiếm đoạt tài sản, thì hành vi này cấu thành tội “Giết người” một cách độc lập. Nếu sau đó, khi nạn nhân đã chết hoặc đã bị khống chế hoàn toàn, người phạm tội mới nảy sinh ý định chiếm đoạt tài sản, thì hành vi chiếm đoạt này cũng mang tính độc lập về mặt ý chí và cần được xem xét như một tội danh riêng, tùy thuộc vào phương thức thực hiện cụ thể (cướp, công nhiên chiếm đoạt hoặc trộm cắp tài sản). Trong trường hợp này, việc xử lý theo nguyên tắc phạm nhiều tội là phù hợp với bản chất pháp lý của hành vi.

      Để giải quyết các tình huống giáp ranh nêu trên, việc chứng minh ý chí phạm tội đóng vai trò then chốt. Đây không phải là yếu tố có thể quan sát trực tiếp, mà phải được suy luận từ tổng thể các dấu hiệu khách quan của hành vi. Các yếu tố cần được xem xét bao gồm: tính chất và mức độ nguy hiểm của công cụ, phương tiện được chuẩn bị; cách thức tấn công (bộc phát hay có tính truy sát); cường độ và vị trí tác động lên cơ thể nạn nhân; diễn biến theo trình tự thời gian của các ý định; cũng như tính cần thiết của hành vi gây chết người trong mối liên hệ với mục đích chiếm đoạt tài sản. Chỉ khi đặt các yếu tố này trong mối quan hệ tổng thể, cơ quan tiến hành tố tụng mới có thể đưa ra nhận định chính xác về bản chất ý chí chi phối hành vi.

      Cuối cùng, cần nhấn mạnh vai trò của nguyên tắc suy đoán vô tội trong quá trình định tội. Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, trong trường hợp chứng cứ không đủ để chứng minh một cách chắc chắn về sự chuyển hóa ý chí từ mục đích chiếm đoạt sang mục đích tước đoạt tính mạng, thì không được phép suy diễn theo hướng bất lợi cho người bị buộc tội. Đây là giới hạn pháp lý quan trọng nhằm ngăn ngừa việc định tội quá nặng, đồng thời bảo đảm tính công bằng, khách quan và đúng đắn trong việc xác định trách nhiệm hình sự.

      Cách tiếp cận dựa trên “ý chí thực tế chi phối hành vi” không chỉ giúp làm rõ bản chất pháp lý của từng trường hợp cụ thể, mà còn góp phần hoàn thiện phương pháp luận trong hoạt động định tội, đặc biệt đối với những dạng hành vi phức hợp, đa tầng và có tính chuyển hóa cao như các tội xâm phạm tính mạng gắn với chiếm đoạt tài sản.