LẬP DI CHÚC TỪ KHI CÒN TRẺ - LO XA HAY MỘT CƠ CHẾ QUẢN TRỊ RỦI RO PHÁP LÝ?

      Trong nhận thức phổ biến, di chúc thường gắn với tuổi già và những thời điểm cuối đời. Vì vậy, khi một người trẻ chủ động lập di chúc, hành động này dễ bị nhìn nhận như sự “lo xa”, thậm chí mang yếu tố kiêng kỵ. Tuy nhiên, nếu đặt trong bối cảnh pháp lý và đời sống hiện đại, cách hiểu này cần được điều chỉnh. Vấn đề không nằm ở việc một người có đang nghĩ đến cái chết hay không, mà nằm ở chỗ họ có muốn kiểm soát số phận pháp lý của tài sản của mình sau khi không còn khả năng kiểm soát hay không.

Hình ảnh mang tính chất minh họa

      Về bản chất, di chúc là sự thể hiện ý chí đơn phương của cá nhân nhằm định đoạt tài sản sau khi chết. Đây là một công cụ pháp lý có hiệu lực có điều kiện, chỉ phát sinh tại thời điểm mở thừa kế, và hoàn toàn có thể được sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ bất cứ lúc nào khi người lập còn sống . Nhìn từ góc độ này, di chúc không phải là “lời trăn trối”, mà là một phương thức kiểm soát tài sản mang tính chủ động, linh hoạt và có thể điều chỉnh theo sự thay đổi của cuộc sống.

      Vấn đề trở nên rõ ràng hơn khi đặt trong thực tiễn. Khi không có di chúc, tài sản được phân chia theo quy định của pháp luật, dựa trên hàng thừa kế với tính chất cơ học. Cách chia này bảo đảm tính bình đẳng hình thức, nhưng lại không phản ánh đầy đủ ý chí, tình cảm hay mức độ đóng góp của các bên. Hệ quả là không ít trường hợp người không có sự gắn bó thực tế vẫn được hưởng di sản, trong khi những người có quan hệ gần gũi lại không được bảo đảm quyền lợi tương xứng. Trong nhiều gia đình có cấu trúc phức tạp như ly hôn, con riêng hoặc nhiều mối quan hệ phụ thuộc, tranh chấp thừa kế không chỉ là vấn đề tài sản mà còn trở thành nguyên nhân làm rạn nứt các quan hệ gia đình. Thực tế cho thấy, phần lớn các tranh chấp loại này đều bắt nguồn từ việc không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp .

      Quan niệm cho rằng người trẻ chưa cần lập di chúc vì “chưa có gì để lại” cũng dần trở nên lỗi thời. Tài sản của người trẻ ngày nay không chỉ giới hạn ở nhà đất mà còn bao gồm tiền gửi, cổ phần, hoạt động đầu tư, tài sản số và các quyền tài sản phát sinh từ kinh doanh hoặc sáng tạo nội dung . Những loại tài sản này thường có giá trị đáng kể, phân tán, biến động nhanh và khó kiểm soát nếu không có định hướng rõ ràng. Khi không có sự định đoạt trước, chúng dễ trở thành nguồn phát sinh tranh chấp và làm gia tăng chi phí pháp lý cho những người ở lại. Nói cách khác, người trẻ không phải là “ít tài sản”, mà là “có tài sản với cấu trúc phức tạp hơn và khó kiểm soát hơn”.

      Dù vậy, quyền lập di chúc không phải là tuyệt đối. Pháp luật vẫn dành một cơ chế bảo vệ đối với một số chủ thể như cha, mẹ, vợ hoặc chồng, con chưa thành niên hoặc con thành niên không có khả năng lao động. Trong nhiều trường hợp, những người này vẫn được hưởng một phần di sản tương ứng với hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật, dù không được chỉ định trong di chúc . Quy định này thể hiện sự cân bằng giữa quyền tự do định đoạt tài sản của cá nhân và trách nhiệm gia đình, đồng thời khẳng định rằng di chúc không phải là công cụ để loại bỏ hoàn toàn nghĩa vụ đạo đức, mà là phương thức định hình phần lớn cấu trúc phân chia tài sản trong giới hạn pháp luật cho phép.

      Nếu nhìn rộng hơn, lập di chúc nên được tiếp cận như một phần của quản trị rủi ro cá nhân. Tương tự như việc lập kế hoạch tài chính hay mua bảo hiểm, di chúc giúp cá nhân duy trì sự kiểm soát đối với tài sản ngay cả khi không còn khả năng trực tiếp quản lý, đồng thời giảm thiểu xung đột pháp lý trong tương lai. Đây không phải là biểu hiện của sự bi quan, mà là một lựa chọn mang tính lý trí, phản ánh ý thức pháp lý và trách nhiệm đối với tài sản cũng như những người liên quan.

      Từ góc độ đó, câu hỏi “người trẻ có nên lập di chúc không” không nên được trả lời bằng yếu tố tuổi tác. Điều đáng cân nhắc không phải là bạn bao nhiêu tuổi, mà là bạn đã có tài sản và có mong muốn kiểm soát cách thức tài sản đó được phân chia hay chưa. Trong trường hợp không có di chúc, pháp luật sẽ thay bạn đưa ra quyết định. Và trong nhiều trường hợp, kết quả đó có thể không trùng với bất kỳ điều gì bạn thực sự mong muốn.

      Trong một xã hội mà quan hệ tài sản ngày càng đa dạng và phức tạp, việc chủ động thiết lập trật tự phân chia tài sản không chỉ là quyền, mà còn là một lựa chọn thể hiện tư duy quản trị và mức độ trưởng thành về pháp lý của mỗi cá nhân.