QUYỀN THỪA KẾ CỦA CON RIÊNG ĐỐI VỚI DI SẢN CỦA CHA DƯỢNG, MẸ KẾ – PHÂN TÍCH TỪ GÓC ĐỘ QUY PHẠM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG

      Sự biến đổi cấu trúc gia đình trong xã hội hiện đại, đặc biệt là sự gia tăng của các gia đình tái hôn, đã làm xuất hiện phổ biến các quan hệ giữa cha dượng, mẹ kế và con riêng. Đây là những quan hệ không được xác lập trên cơ sở huyết thống hoặc thông qua thủ tục nhận nuôi con nuôi hợp pháp, nhưng trong thực tế lại có thể hình thành sự gắn bó, chăm sóc và phụ thuộc lẫn nhau tương tự như quan hệ cha mẹ – con cái. Chính đặc điểm “không hoàn chỉnh về mặt pháp lý nhưng đầy đủ về mặt xã hội” này đặt ra yêu cầu pháp luật phải có cơ chế điều chỉnh phù hợp, đặc biệt trong lĩnh vực thừa kế – nơi quyền tài sản gắn chặt với quan hệ gia đình.

Hình ảnh mang tính chất minh họa

            Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, quan hệ này được ghi nhận thông qua các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Theo Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015, quyền thừa kế giữa con riêng và cha dượng, mẹ kế chỉ phát sinh khi giữa họ tồn tại quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con¹. Đồng thời, Điều 79 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 ghi nhận quyền và nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng giữa các chủ thể này khi cùng chung sống². Có thể thấy, nhà làm luật không phủ nhận quan hệ gia đình thực tế, mà lựa chọn cách tiếp cận thận trọng: thừa nhận có điều kiện và gắn với những hệ quả pháp lý cụ thể.

      Từ góc độ lý luận, quan hệ thừa kế giữa con riêng và cha dượng, mẹ kế mang bản chất của một quan hệ thừa kế có điều kiện, trong đó điều kiện không phải là yếu tố hình thức pháp lý mà là yếu tố thực tế đời sống. Điều kiện “chăm sóc, nuôi dưỡng như cha con, mẹ con” trở thành tiêu chí trung tâm làm phát sinh quyền. Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng “pháp lý hóa quan hệ xã hội thực tế”, tức là chuyển hóa những yếu tố tình cảm và nghĩa vụ đạo đức thành căn cứ xác lập quyền tài sản. Tuy nhiên, chính sự linh hoạt này lại tạo ra một nghịch lý trong áp dụng: càng phụ thuộc vào yếu tố thực tế thì càng khó xây dựng tiêu chí pháp lý rõ ràng, và do đó càng dễ phát sinh sự không thống nhất trong xét xử. Một trong những vấn đề nổi bật là việc pháp luật chưa đưa ra chuẩn mực định lượng cụ thể cho khái niệm “chăm sóc, nuôi dưỡng”. Trong thực tiễn, các yếu tố như thời gian chung sống, mức độ chăm sóc khi ốm đau, nghĩa vụ tài chính, hay sự thừa nhận của gia đình và cộng đồng thường được sử dụng để đánh giá. Tuy nhiên, các yếu tố này chỉ mang tính tham chiếu, không có giá trị chuẩn hóa. Điều này dẫn đến tình trạng cùng một dạng quan hệ thực tế nhưng có thể được đánh giá khác nhau giữa các vụ án, làm giảm tính dự đoán của pháp luật và gia tăng rủi ro tranh chấp. Có thể nói, đây là biểu hiện của một “chuẩn mực mềm” nhưng lại kéo theo những hệ quả pháp lý mang tính “cứng”.

      Về địa vị pháp lý, cần khẳng định rằng con riêng không được liệt kê trong hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015³. Tuy nhiên, khi đáp ứng điều kiện tại Điều 654, họ được hưởng di sản với tư cách tương đương con. Đây không phải là sự công nhận trực tiếp về mặt địa vị pháp lý, mà là một cơ chế suy diễn pháp lý (legal fiction), cho phép mở rộng phạm vi chủ thể thừa kế mà không làm thay đổi cấu trúc truyền thống của các hàng thừa kế. Cách thiết kế này thể hiện sự linh hoạt của nhà làm luật, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ gây nhầm lẫn trong nhận thức và áp dụng.

      Sự khác biệt giữa thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật càng làm rõ tính đặc thù của quan hệ này. Trong trường hợp có di chúc hợp pháp, quyền của con riêng được xác lập hoàn toàn dựa trên ý chí của người để lại di sản theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015⁴, và yếu tố “nuôi dưỡng” không còn là điều kiện bắt buộc. Ngược lại, trong thừa kế theo pháp luật, việc chứng minh quan hệ nuôi dưỡng trở thành điều kiện tiên quyết. Điều này cho thấy sự tồn tại của hai logic điều chỉnh khác nhau: logic ý chí cá nhân và logic quan hệ pháp lý, đòi hỏi phải được phân biệt rõ trong thực tiễn áp dụng.

      Đối với thừa kế thế vị, quy định tại Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015⁵ cho phép con của người thừa kế được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ họ đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Tuy nhiên, nguyên tắc này chỉ được áp dụng khi người con riêng đã có quyền thừa kế hợp pháp. Nói cách khác, quyền của thế hệ sau hoàn toàn phụ thuộc vào việc xác lập thành công quan hệ pháp lý của thế hệ trước. Đây là một dạng hiệu ứng “lan tỏa có điều kiện”, trong đó nếu điều kiện ban đầu không được thỏa mãn thì toàn bộ chuỗi quyền sẽ không phát sinh.

     

Thực tiễn xét xử cho thấy các tranh chấp liên quan đến con riêng thường phát sinh trong bối cảnh tài sản có giá trị lớn, đặc biệt là bất động sản, và có sự xung đột lợi ích trực tiếp giữa con riêng và con ruột. Việc thiếu tiêu chí pháp lý rõ ràng khiến cơ quan xét xử buộc phải dựa vào đánh giá từng trường hợp cụ thể, dẫn đến nguy cơ không thống nhất trong phán quyết. Đồng thời, việc chứng minh quan hệ nuôi dưỡng chủ yếu dựa vào chứng cứ gián tiếp cũng làm gia tăng rủi ro pháp lý cho các bên liên quan.

      Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng việc hoàn thiện pháp luật là cần thiết nhằm chuyển từ mô hình “linh hoạt tuyệt đối” sang “linh hoạt có kiểm soát”. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc xây dựng bộ tiêu chí tham chiếu về quan hệ nuôi dưỡng, bao gồm thời gian chung sống, mức độ chăm sóc và nghĩa vụ tài chính; đồng thời quy định rõ nghĩa vụ chứng minh và chuẩn hóa giá trị pháp lý của các loại chứng cứ. Bên cạnh đó, việc phát triển án lệ đối với các vụ việc điển hình cũng sẽ góp phần tạo ra chuẩn mực áp dụng thống nhất và nâng cao tính dự đoán của pháp luật.      

Có thể khẳng định rằng quy định về quyền thừa kế giữa con riêng và cha dượng, mẹ kế là một bước tiến quan trọng trong việc thích ứng của pháp luật với những biến đổi của đời sống xã hội. Tuy nhiên, bản chất “lai ghép” giữa yếu tố pháp lý và yếu tố xã hội của quan hệ này đòi hỏi một cách tiếp cận thận trọng, vừa đảm bảo công bằng thông qua việc ghi nhận các quan hệ thực tế, vừa đảm bảo tính ổn định thông qua các tiêu chí pháp lý rõ ràng. Việc tìm kiếm sự cân bằng giữa hai yêu cầu này chính là chìa khóa để hoàn thiện chế định thừa kế trong bối cảnh hiện đại.